Türkiye'nin en büyük üçüncü yerleşim alanı kalesi olan Bayburt Kalesi, 150 bin metrekarelik geniş bir alana kurulu. Yaklaşık üç kilometre uzunluğunda ve 30 metreye varan yüksekliğiyle dikkat çeken sur duvarlarının ne zaman ve kimler tarafından inşa edildiği kesin olarak bilinmiyor. Ancak, bulunan tabletler Urartuların MÖ 900-600 yılları arasında yaklaşık 300 yıl boyunca bu bölgede egemenlik sürdüğünü gösteriyor. Tarih boyunca Haldiler, Hititler, Partlar, Sasaniler, Romalılar, Bizanslılar ve Osmanlı İmparatoru Kanuni Sultan Süleyman dönemlerinde kaleye çeşitli onarımlar yapıldığı biliniyor. İpek Yolu güzergahı üzerindeki stratejik konumu nedeniyle asırlarca güvenli bir üs olarak kullanılmıştır.
Yapının En İlgi Çekici Özelliği: Renkli Çiniler
Bayburt Kalesi'nin en dikkat çekici unsurlarından biri, sur duvarlarında bulunan renkli çinilerdir. Osmanlı döneminde bu çiniler nedeniyle kaleye 'Çinimaçin Kalesi' adı verilmiştir. Ancak zamanla bu çinilerin büyük kısmı yok olmuştur. Birçok medeniyete ev sahipliği yapmış olan Bayburt Kalesi'nde, 2017 yılında Bayburt Valiliği koordinasyonunda İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve Bayburt Müze Müdürlüğü tarafından restorasyon ve arkeolojik kazı çalışmaları başlatılmıştır. Bu çalışmalar kapsamında, zamanla kaybolan çinilerin yeniden üretilmesine yönelik bir proje de hayata geçirilmiştir.
800 Yıllık Çini Süslenmeleri Aslına Uygun Yeniden Üretildi
Proje ile 800 yıllık çini süslemeleri, 10 santimetrekarelik bir kırık örnekten yola çıkılarak yeniden üretilmiştir. Çinilerin aslına uygun şekilde üretimi ve yerleştirilmesi yaklaşık iki yıl sürmüştür. Çinilerin renk, boyut ve desenlerinin doğru bir şekilde belirlenmesi amacıyla antik kaynaklar, çini yuvaları, kazılardan elde edilen seramik parçaları ve sur yüzeyinde kalan 10 santimetrekarelik kırık çini parçası detaylı bir şekilde incelenmiştir. Türk İslam medeniyetinin ince detaylarını taşıyan çinilerin üretimi için İznik tercih edilmiştir. Farklı renk ve boyutlardaki çiniler, aslına uygun olarak yeniden üretilip yerlerine monte edilmiştir. Bu çinilerin sıfırın altında 40 ila 50 derece arasındaki sıcaklıklara dayanıklı olacağı belirtilmiştir.
Çinilerdeki Motifler ve Rivayetler
Yeniden üretilen çinilerde, ilahi ve sonsuz aşk temalarının İslamiyet öncesi Türk kültürüyle harmanlandığı 'Allah', 'Sonsuzluk', 'Haşhaş', 'Kuş Palmet' ve 'Gökyüzü Hayat' gibi motifler yer almaktadır. Bayburt Müzesi Müdürü Adem Bedir, surlarda rastlanan çinilerle ilgili iki rivayetten bahsetmiştir. Birinci rivayete göre, kale ilk yapıldığında gösterişli bir Selçuklu görünümü kazandırmak amacıyla çiniler yerleştirilmiştir. İkinci rivayet ise, kalenin savunmaya en zayıf olan güney tarafında, olası bir savunma sırasında ok atanların gözlerini kamaştırarak hedeflerini vurmalarını engellemek amacıyla çinilerin kullanıldığı yönündedir. Ancak Bedir, birinci rivayetin daha makul olduğunu ifade etmiştir.
