ABD ve İsrail'in İran'a yönelik operasyonları, küresel ekonomide önemli bir şok etkisi yaratıyor. Dünyanın en işlek petrol sevkiyat yolu olan Hürmüz Boğazı'nın İran tarafından bloke edilmesi ve bölgedeki rafinerilere yönelik saldırılar, petrol piyasasında büyük dalgalanmalara neden oluyor. Bu durum, gıdadan turizme kadar birçok sektörü olumsuz etkiliyor.
Mersin Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Azime Telli, enerji güvenliğinin hem ekonomik hem de jeopolitik bir mesele olduğunu vurguladı. Telli, Hürmüz Boğazı'nın uzun süreli kapanmasının küresel enerji sisteminde zincirleme reaksiyonlara yol açabileceği uyarısında bulundu. Tarihsel örnekler veren Telli, 1973 petrol ambargosu, İran'daki devrim süreci ve Irak'ın Kuveyt'i işgali gibi olaylarda yaşanan arz kesintilerinin petrol fiyatlarını önemli ölçüde artırdığını hatırlattı. Hürmüz Boğazı'nın uzun süreli kapanması durumunda oluşabilecek 12-15 milyon varillik günlük arz kaybının, geçmişte yaşanan üç büyük enerji krizinin toplam etkisini dahi aşabileceğini belirtti.
Dünya deniz yoluyla taşınan petrolün yaklaşık dörtte biri ve sıvılaştırılmış doğal gazın (LNG) yaklaşık beşte biri Hürmüz Boğazı'ndan geçiyor. Geçen yıl boğazdan geçen enerji ticaretinin değerinin 600 milyar dolar olduğu tahmin ediliyor. Mevcut kriz, bölgesel bir askeri gerilimin ötesinde, küresel enerji sisteminin kırılganlıklarını gözler önüne seren tarihsel ölçekte bir arz şoku olarak değerlendiriliyor.
Bu durumun petrol fiyatlarının 150 dolar seviyesini aşması gibi sonuçları olabilir. Enerji maliyetlerindeki artış, üretim maliyetlerini yükselterek büyümeyi baskılayabilir. Enerji ithalatçısı ülkeler, alternatif tedarik rotaları ve stratejik rezerv politikalarına odaklanmak zorunda kalacaktır. Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) stratejik rezerv salımı kararı şoku azaltabilir ancak jeopolitik kesintiyi telafi etmeyecektir.
Krizin bir diğer boyutu da LNG piyasasında yaşanıyor. Katar'ın LNG ihracatının büyük bölümü Hürmüz üzerinden gerçekleşiyor. Alternatif güzergahların sınırlı olması nedeniyle boğazın kapalı kalması, Avrupa ve Asya piyasalarında doğal gaz fiyatlarının hızla yükselmesine ve enerji arzında ciddi dengesizliklere yol açabilir. Savaşın başlamasıyla mart ayının ilk haftasında Hürmüz Boğazı'ndan geçen tanker trafiği yüzde 90 oranında azaldı, bu da petrol ve doğal gaz fiyatlarında ilk etapta aşırı artışa neden oldu.
Savaşın seyri süresince petrol ve doğal gaz fiyatlarında dalgalanmaların devam etmesi bekleniyor. Hürmüz Boğazı'nın ne zaman normale döneceği belirsizliğini koruyor. Capital Economics'in değerlendirmesine göre, savaşın süresine bağlı olarak üç senaryo öngörülüyor. Kısa süreli bir çatışmada ihracatın %1,4'ü, üç ay sürmesi halinde ise %5-6'sı kaybedilebilir. En ağır senaryoda, kalıcı hasar durumunda ihracatın %8-9'unun kaybedileceği ve petrol fiyatlarının varil başına 150 dolara, Avrupa'da doğal gaz fiyatlarının ise megawatt saat başına 120 avroya çıkabileceği belirtiliyor.
Orta Doğu'daki savaşın beklenenden kısa sürmesi durumunda petrol ve doğal gaz fiyatları yaz aylarında normale dönebilir. Goldman Sachs'ın bir değerlendirmesine göre, petrolün varil başına 100 dolar seviyesinde seyretmesi küresel büyümeyi 0,5 puan düşürecek. IMF Genel Direktörü K. Georgieva, petrol fiyatlarındaki her %10'luk artışın küresel enflasyonu %0,4 oranında artıracağını ve küresel ekonomik çıktıyı %0,2 azaltabileceğini belirtti. IEA, petrol fiyat şokunu azaltmak amacıyla toplam stratejik rezervlerinin üçte birine denk gelen 400 milyon varil ham petrolün piyasaya sürüleceğini açıkladı.
