Çin, temiz ve sınırsız enerji arayışında önemli bir adım atarak, Güneş'in çekirdeğindeki plazma füzyonunu taklit eden 'yapay güneş' olarak adlandırılan tokamak reaktörleriyle enerji sektöründe dengeleri değiştirmeyi hedefliyor. Pekin'in bu alandaki en gelişmiş projesi olan Deneysel Gelişmiş Süperiletken Tokamak (EAST), Güneş'in çekirdeğinden 6 kat daha sıcak bir nükleer füzyon reaktörü olarak öne çıkıyor.
Plazma Fiziği Enstitüsü tarafından işletilen EAST'ın, 2027 yılında ilk füzyon ateşleme deneyini gerçekleştirmesi bekleniyor. Bu gelişme, EAST'ı dışarıdan ısıtma kaynağına ihtiyaç duymadan plazmanın kendi kendine yanabildiği, dünyanın ilk kendi kendini besleyen reaktörü haline getirme potansiyeli taşıyor. Füzyon reaktörlerinde, pozitif yüklü iki çekirdeğin birleştirilmesiyle devasa bir enerji ve ısı açığa çıkarılması amaçlanıyor. Ancak, çekirdeklerin birbirini iten manyetik kuvvetlerini aşmak için muazzam bir güç üretimi gerekiyor.
Tokamak reaktörleri, hidrojen çekirdeklerini elektrikle yükleyip yoğun bir plazmaya dönüştürerek bu sorunu çözmeye çalışıyor. Bu plazmanın kararsız yapısı nedeniyle, kendi kendini besleyen bir ısı üretebilmesi için 150 milyon santigrat dereceye ulaşması ve Dünya'nınkinden yüz binlerce kat daha büyük manyetik alanlar oluşturması gerekiyor.
Çin'in füzyon teknolojisi yatırımları 2023'ten bu yana yaklaşık 6,5 milyar doları buldu. Ülkenin en son Beş Yıllık Kalkınma Planı'nda füzyon enerjisi, sekiz öncü teknoloji arasında yer alıyor. Bu alanda faaliyet gösteren China Fusion Energy adlı şirkete 2,1 milyar dolarlık sermaye aktarıldı. Bu merkeziyetçi yaklaşım, araştırmaları fonlamayı ve kritik darboğazları çözmeyi amaçlıyor.
EAST, 2006 yılından bu yana füzyon reaksiyonları konusunda önemli kilometre taşları elde etti. Ocak 2025'te, 1.066 saniye süren ve 100 milyon santigrat derece sıcaklığa ulaşan bir reaksiyonla en uzun 'yüksek kaliteli yanma' rekorunu kırdı. Ayrıca, plazmanın kararlı kalabileceği 'Greenwald Sınırı' aşıldı.
Bu alanda liderlik iddiasını sürdüren Çin, 2027'de tamamlanması planlanan Yanan Plazma Deneysel Süperiletken Tokamak (BEST) projesiyle insanlık tarihinde füzyondan başarıyla elektrik üreten ilk reaktörü inşa etmeyi hedefliyor. BEST, selefi EAST'tan daha büyük olacak ve ilk etapta döteryum ile trityum izotoplarını kullanacak. İlerleyen dönemde reaktörün içini kaplayacak bir lityum blanket ile kendi trityum atomlarını üretmesi umuluyor. Çin ayrıca, 2030 yılına kadar füzyon ve fisyon reaksiyonlarını birleştiren ilk nükleer santral Xinghuo'yu da faaliyete geçirmeyi planlıyor.
Ticari operasyonların önündeki en büyük engellerden biri, özel bileşenlerin büyük ölçekte üretilebilmesi. Çin, kritik tedarik zincirini geliştirmek için ileri üretim tekniklerine yatırım yapsa da bazı kilit parçalarda yabancı üreticilere bağımlılık devam ediyor. Süper mıknatısların üretiminde kullanılan Hastelloy (C276) metalik substrat alaşımının büyük ölçekli üretimi Ekim 2025'te Çin'de başlatıldı. Küresel çapta 77 füzyon odaklı girişimin yaklaşık 15 milyar dolarlık yatırım topladığı belirtiliyor.
